پایگاه خبری تحلیلی دادمردان
امروز: چهارشنبه ۳۰ آیان ۱۳۹۷

اوقات شرعی

گزارشی از تراوشات ذهنی که هنر می آفریند؛
سوزن دوزی بیانگر هویت و شناسنامه فرهنگی قوم بلوچ/از ظرافت دستان دختران بلوچ تا سودی که به جیب دلالان میریزد
هنر سوزن‌دوزی یکی از هنرهای تاریخی و فاخر دست زنان بلوچ و ترسیم کننده نقشه راه مد و لباس ایرانی است که طول چند هزار سال گذشته همچون برگی زرین، هویت و شناسنامه فرهنگی قوم بلوچ را به نمایش گذاشته است.

به گزارش دادمردان، از گذشته تا به امروز همواره انسان ها با هنر تلاش کرده اند که به زندگی خود رنگی الهی بخشیده و خود را به کمال برسانند، در ایران همواره هنر با صنعت گره خورده است به گونه ای که همواره هنر در ایران باستان همچون آب رودخانه روان بوده و اگر بخواهی بهترین تعریف را از هنر ایران باستان داشته باشیم باید بگویم که ایرانیان همواره با هنر زندگی کرده اند.

سیستان و بلوچستان، این‌ خط‌ه گسترده‌ و خشک، با مردمان سخت کوش و خستگی ناپذیرش به عنوان مهمترین خواستگاه ‌یکی از ظریف‌ترین‌ هنرهای دستی ایرانی‌ شناخته می شود به گونه ای که آنچه ساکنان این‌ منطقه از دیر باز به عنوان ‌پیشکش به میهمانان اهدا می کردند امروزه به عنوانی گوهری گران بها در ایران و جهان شناخته می شود چرا که تلفیقی صمیمانه‌ از صبر و ‌هنر زنان و دختران هنرمندی است‌ که‌ در هیات سوزندوزی‌ هایی‌ ظریف‌ و جذاب متجلی‌ یافته و تبدیل به هنرصنعتی ارزنده و بی بدیل شده است به گونه ای که باید آن را نور چشم زنان بلوچ نامید و بس.

بدون‌ تردید سوزندوزی‌ بلوچی را باید در جایگاه والای یکی از اصیل ترین، زیباترین‌ و جالب‌ترین‌ صنایع‌ دستی‌کشور به حساب آورد که آوازه شهرتش به فرسنگ‌ها دورتر از این خاک رسیده و مردم بسیاری از نقاط مختلف جهان، بلوچستان را به پشتوانه آن می‌شناسند، هر جا که رد پایی از زنان بلوچ دیده شود، سوزن‌دوزی نیز عظمت خود را نشان می‌دهد این‌ هنرصنعت که بیانگر خصوصیات و ویژگیهای هر منطقه از سیستان و بلوچستان است‌ و در آن ذوق‌ و خلاقیت زنان سوزندوز به صورت‌ طرحهای‌سنتی محلی به زیباترین شکل بر تار و پود پارچه نقش می بندد، امروزه‌ در ‌میان صنایع‌ هنری و سنتی کشور در جایگاه بالایی قرار دارد.

 

سوزن دوزی هنر فراموش شده جنوب شرق کشور

بلوچ‌دوزی یا سوزن‌دوزی اصیل بلوچ که روزگاری تنها نوع سوزن‌دوزی در کشور که یادگار پیوند فرهنگ ایرانی با گذشته تاریخی و افسانه‌ای خود است، همواره با ظرافت و توانایی خارق‌العاده سرپنجه زنان بلوچ توسعه یافته و همچنان رواج دارد، شاید نتوان سند دقیقی از تاریخچه هنر سوزن دوزی ارائه کرد اما در خصوص قدمت و معرفی هنر سوزن دوزی زنان بلوچ می توان به این بسنده کرد که در آثار کشف شده، بر روی سفال های مربوط به هزاره پنجم و ششم قبل از میلاد اشکالی هندسی مشابه نقوش دست زنان بلوچ دیده می شود و همچنین به اعتقاد برخی پژوهشگران و بر اساس شواهد موجود نقوش سوزن دوزی بلوچ قرابت و نزدیکی خاصی با نقوش سنگ نگاره های پیش از تاریخ دارد که همین قدمت سوزن دوزی باعث شده بر جذابیت و اعتبار این هنر راز آلود اضافه شود.

سوزن دوزی از جمله هنرهای از یاد رفته ایران است که منبع درآمد خوبی برای بسیاری از خانواده‌های بلوچ به‌حساب می آید هنر ظریف و پر سابقه‌ای که هیچ‌کس به‌درستی نمی‌داند از چه زمانی در ایران آغاز شده اما در طول هزاران سال با دست پرتوان زنان بلوچ و از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و تاکنون زنده مانده و اقتصاد خانواده را در این منطقه تحت‌الشعاع قرار داده است به گونه ای که در مناطق شهری و روستائی‌ بلوچستان کمتر زن‌ یا دختری را می توان یافت‌ که‌ با این‌ هنر‌اصیل و ارزنده آشنائی‌ نداشته باشد.

در بیانی بهتر باید گفت که سوزندوزی‌ آنچنان با زندگی‌ زن‌ بلوچ درهم آمیخته که‌ وقتی درصدد یافتن منشا و مبدا آن برآئیم در این‌ کار کمتر به جایی می رسیم چرا که هر دختر بلوچ از سنین کودکی‌، ضمن آموختن و انجام امور مربوط به‌ خانه‌ داری‌‌موظف به‌ فرا گرفتن سوزندوزی‌ نیز هست و به دلیل دخالتی که‌ سلیقه های گوناگون در تهیه‌  نوارهای سوزندوزی‌ دارد میتوان طرح ها و نقش های متنوع و اصیل سوزندوزی‌ را در همه مناطق سیستان و بلوچستان یافت.

بر این‌ اساس میتوان به‌ جرات گفت تقریبا تمام دختران‌و زنان بلوچ که‌ در فاصله سنی ۱۰ تا ۴۵ سالگی قرار دارند با سوزندوزی‌ آشنایند.‌ شناخت‌ این‌ هنر ارزنده توسط‌ ساکنان سایر شهرها با افزایش‌ تقاضا برای محصولات‌سوزندوزی‌ و ازدیاد تولید در مناطق مختلف مقارن‌ بوده‌ است‌ و از این‌ رو انواع رومیزی،‌کوسن‌، سفره، آباژور، پرده‌ و غیره نیز توسط‌ سوزندوزان تولید می شود و با وجود مهجور ماندن و عدم حمایت دولتی همچنان ترسیم کننده نقشه راه مد و لباس ایرانی است که در صورت شناساندن آن و حمایت از هنرمندان سوزن دوز سیستان و بلوچستان این قابلیت را دارد که نقشه راه مد و لباس بازارهای جهانی شود.

 

 

سوزن دوزی، هویت، موجودیت و شناسنامه فرهنگی بلوچستان

زنان و دختران بلوچ با سوزن‌دوزی زندگی میکنند و آن را همچون خوردن غذا و تنفس هوا واجب می دانند قدمت این هنر و رواج آن در همه مناطق بلوچستان به حدی است که از آن به منزله هویت، موجودیت و شناسنامه فرهنگی این قوم یاد می‌شود، هر دختری به‌موازات آموزش اصول زندگی، سوزن‌دوزی را نیز فرامی‌گیرد و با نقوشی هندسی جهانی خیال‌انگیز را به نمایش می‌گذارد هویت فرهنگی زنان و دختران بلوچ موجب شده تا تمامی آنان چه افرادی که در ایران و در استان سیستان و بلوچستان زندگی می‌کنند و چه آن‌هایی که در پاکستان، افغانستان یا در دیگر نقاط دنیا سکونت داشته از فقیر و غنی، از لباس های سوزن‌دوزی شده استفاده می کنند.

سوزن‌دوزی هنرصنعتی است با قدمت و سابقه‌ای به بلندای تاریخ قوم بلوچ، به همین دلیل به آن بلوچی‌دوزی هم می‌گویند، این هنر صنعت ریشه در تار و پود زندگی عشیره‌ای منطقه، بازتاب ذوق و خلاقیت زنان در آیینه نقوش و طرح‌های جاودانه دارد که هر بیننده ای را در نگاه اول جادو میکند ریشه‌های این هنر را می‌توان در لایه‌های زیرین تاریخ قومی منطقه یافت.

با وجود بی مهری ها و عدم حمایت های دولتی، بسیاری از زنان و هنرمندان قدیمی بلوچ‌دوزی بدون توجه به بی‌مهری‌ها و عدم توجه مراکز فرهنگی و بدون هیچ چشم‌داشتی، این هنر در شرف انقراض را زنده نگه داشته‌اند و با اینکه برای آنان این هنر زمینه شغلی نداشته و سودجویان آثار فاخرشان را به قیمتی ناچیز خریداری کرده تا در شهرهای دیگر به فروش برسانند این هنر را برای دل خود ادامه داده و به اندک درآمد مالی آن برای گذران زندگی دل بسته اند.

 

سوزن دوزی بلوچی در گذر تاریخ

در واقع هنر سوزن دوزی جزء معدود هنرهای ایرانی است که تاکنون هیچ اثر مکتوب و مستقلی از پیشینه آن نوشته نشده البته می توان با مطالعه دقیق آثار بازمانده در موزه ها و کتاب های منتشر شده در خارج از کشور پی به اهمیت و ضرورت حضور چشمگیر آن در زندگی امروزی زنان بلوچ نیز برد، از آن زمان که اولین اقوام بلوچ استخوان تیز پرندگان و ماهی ها به عنوان سوزن به کار گرفته و با آن بر تار و پود پارچه نقش زده اند تا به امروز که سوزن ها با اشکال مختلف و حتی سفارشی در دسترس است، از سوزن دوزی به عنوان هنری تزئینی برای البسه بانوان استفاده شده است.

پس از ظهور اسلام در ایران سوزن دوزی بلوچی نیز همچون دیگر رودوزی های سنتی ایران به حیات خود ادامه داد و با وجود اینکه تحولی شگرف در نقش ها و طرح های ایرانی پدیدار شد اما ویژگی های ایرانی بودن خود را از دست نداد، در نگاره های سوزن دوزی بلوچ، گرچه مبنای بسیاری از نقوش و طرح ها بر پایه اصول هندسی نهادینه شده و می توان اشکال منظم هندسی را در آن مشاهده کرد اما با زندگی، طبیعت و بینش خاص مردم این منطقه به محیط پیرامون نیز در ارتباطی مستقیمی بوده تاجایی که اعتقادات مذهبی هنرمندان در بعضی از نقاط و پرهیز از شبیه سازی و همانند پردازی، موجب شده تا سبک جدیدی از پردازش طبیعت و محیط زندگی وارد این هنر اصیل شود.

 

 

مد  و تغییرات و تحول در البسه زنان بلوچ

گذر زمان همواره در پوشش مرد هر منطقه اثرگذار بوده و حتی در برخی موارد آن را به صورت کامل تغییر می دهد اما پوشش زنان بلوچ با آنکه بر اثر گذر زمان شاهد تغییراتی ظاهری بوده اما هیچگاه این تغییرات بنیادی و ریشه ای در آن ایجاد نشده است چرا که این تغییر و تحول ها نتوانسته در اصل فرم لباس بلوچ و یا نقوش سوزن دوزی تغییری ایجاد کند چرا که تغییرات ایجاد شده همواره در جهت جذابیت و زیبایی البسه بانوان این دیار بوده است و اگر غیر از این تغییری صورت گرفته که یا با فرهنگ و باورهای مردم بلوچ در تضاد بوده و با آن در تضادی عمیق بوده تنها در مدتی کوتاه بر پوشش مردمان این دیار اثر گذاشته و ماندگاری چندانی نداشته است.

درست به همان صورتی که مد  در اکثر فرهنگ های جهان اثر گذار بوده و مورد توجه ویژه ملل دیگر نیز قرار قرار گرفته است و مردم هر منطقه با توجه به شرایط و تحولات و دگرگونی ها مد تغییر کرده اند مردم بلوچ نیز از این قاعده مستثنی نبوده اند، در سال های دهه پنجاه فرم البسه زنان بلوچ و به دلیل سفرهای مختلف به مناطق دیگر و ارتباطات فامیلی و قبیله ای با دیگر ساکنان جهان و با توجه به شرایط زمان رو به تغییر رفته که اکثر چین و یا برش های فرم لباس زنان بلوچستان الهام گرفته از مارک های معتبر کشورهای همسایه ایران از جمله برندهای مشهور کویتی در منطقه بوده است  با توجه به مراوده مردم بلوچ با کشورهای عربی و کویت رایج ترین مدهای کویتی در آن سال های رواج داشته است که همین امر سبب شد تا نوعی چین در لباس های بلوچی برای اولین بار بنام کویتا چین ایجاد شود چرا که قبل از آن برش های پارچه البسه زنان بلوچ به صورت ساده به یکدیگر وصل شده و بعد از آن کویتا یا کویته چین وارد لباس زنان بلوچستان شد.

و بعد از آن با توجه به مصادف بودن با انقلاب پنجاه هفت مردم ایران به تبع آن البسه زنان بلوچ نیز تحت تاثیر این تحولات قرار گرفت به شکلی که قبل از انقلاب اسلامی بر روی پوشش البسه محلی این سامان فقط یک روسری مستطیل شکلی بنام مهنا می پوشیدند که بعد از آن زمان چادر رنگی و سپس چادرهای سیاه مورد استفاده قرار گرفت و همچنین لباس هایی با مدل خفاشی و گشاده در بین زنان بلوچ با الهام از مانتوهای خفاشی مد شد.

این تغییرات تنها در فرم لباس زنان بلوچ در آن زمان لحاظ نگردید بلکه در دوخت سوزن دوزی نیز ورود پیدا کرد و از آن زمان بود که اشکال جدیدی از هنر سوزن دوزی رواج یافت و تا جایی پیش رفت که نامگذاری دوخت های سوزن دوزی به اشخاص معروف و محبوب آن سالها رسید و امروزه نیز اکثر دوخت های سوزن دوزی نوین که بر اساس یک نقشه طراحی می شوند با نامگداری بر روی شخصیت های محبوب هنری ، ورزشی و حتی سیاسی با هنر سوزن دوزی نوین طراحی می شوند.

 

رنگین کمانی از رنگ بر تار و پود البسه بلوچی

مردم بلوچستان را باید جز معدود اقوام ایرانی دانست که همواره بر پوشش محلی خود پایبند هستند تا جایی که این لباس های فاخر بر تن زنان بلوچ چنان خود نمایی می کند که نخستین جذابیت گردشگران این منطقه سوزن دوزی بلوچ و اولویت خرید مسافران البسه های بلوچی و محصولات سوزن دوزی است و آن را زیباترین صنعت دستی ایران می دانند.

در میان مردم بلوچ فرهنگ استفاده از لباس های محلی تبدیل به پیوندی ناگسستنی با تاریخ و فرهنگ غنی این قوم شده است تاجایی که زنان بلوچ معتقدند البسه محلی مکمل شخصیت و نشانه بارز هویتی آنان است این نمود را میتوان حتی در فرهنگ عامه مردم بلوچستان نیز مشاهده کرد به گونه ای که پوشش نقش تعیین کننده و مهمی در مناسبات اجتماعی دارد.

یکی از نکات قابل تامل در پوشش زنان بلوچ جیب لباس آنهاست به گونه ای که جیب بزرگ البسه زنان بلوچ که به اعتقاد آنها فقط منحصر به پوشش محلی بلوچ و سنبل این البسه  است به عنوان نمادی برای شجاعت و دلاوری زنان بلوچ می باشد تاجایی که اگر زنی مرتکب سهوء یا خطایی شد او را بی پندول یا بی جیب خطاب می نمایند چرا که کاربرد این لفظ به زن نشانه ضعف زن و بی غیرتی در فرهنگ بلوچ بشمار می رود این موضوع را میتوان به نداشتن سبیل برای مردان و یا ریش گرو گذاشتن مقایسه کرد چرا که در واقع جیب زنان بلوچ نیز همچنین حکمی دارد .

 

 

تسخیر بازارهای داخلی و خارجی به دست سوزن دوزی ماشینی

در یک دهه گذشته وفور برندهای چاپی و بی کیفیتی که بیشتر توسط کشور پاکستان با استفاده چرخ و ماشین دوخته می شوند و با نام سوزن دوزی بلوچ تولید و روانه بازارهای داخلی و خ